ISRO
- माहिती, इन्फोमराठी

रॉकेट ऑफ बुलककार्ट म्हणून हिणवलेल्या इस्रो ची लक्षवेधक अंतराळ भरारी

१९८१ साली बैलगाडीत वाहून नेली जात असणारी वस्तू म्हणजे आपला उपग्रह ‘अँपले’ आहे. आपण अवकाश कार्यक्रमाची सुरुवात केली तेव्हा रॉकेट सायकलवर व उपग्रह बैलगाडीवर लादून एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवले जात असत.

३५ वर्षापूर्वी आपल्याकडे दळणवळणाच्या साधनांची अन आर्थिक उपलब्धीची किती वाणवा होती याचा अंदाज येऊ शकेल, आणि आज आपण आजच्या ट्रॅफिक ला नावं ठेवतो. एके काळी भयंकर हलाखीची अवस्था असणाऱ्या आपल्या अवकाश संशोधन संस्थेकडे आज जगभरातील देशांची उपग्रह प्रक्षेपणासाठी रांग लागली आहे.

कारण जगातील आधुनिक तंत्रज्ञानात पारंगत देशांच्या तुलनेत अत्यंत कमी खर्चात उपग्रह प्रक्षेपण करण्याचे कसब फक्त आणि फक्त भारताकडेच आहे आणि याचा success ratio यशाचं प्रमाण हे प्रगत देशांच्या तुलनेत सर्वाधिक आहे.

सुरुवातीला युरोपियन देश कुत्सितपणे आपल्या अवकाश संशोधन संस्थेचा ‘बैलगाडीचे अग्निबाण’ (रॉकेट ऑफ बुलककार्ट) असा उल्लेख करायचे आता मात्र बैलगाडीच्या भारमानाहून अधिक वजनाचे उपग्रह आपण एकाच वेळी अवकाशात स्थिर करून आपला बैलगाडीपासून सुरु झालेला प्रवास उत्तुंग गगनभरारीचा आहे हे जगाला पटवून दिले आहे.

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था ही भारत सरकारच्या आधिपत्या खालील अंतराळ संशोधन करणाऱ्या जगातील अशा प्रकारच्या अग्रगण्य संशोधन संस्थांपैकी एक  मूलभूत संस्था आहे. फार आधीपासून सुरू असलेल्या या संस्थेचे, सन १९६९मध्ये आधुनिकीकरण करण्यात आले. अनेक शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘इस्रो’ ने (Indian Space Research Organisation-(ISRO) चे लघु रूप), तिच्याकडे असलेल्या प्रक्षेपण यानांच्या ताफ्याच्या साहाय्याने, भारतातील व विदेशांतील अनेकांसाठी प्रक्षेपणाचे बरेच कार्यक्रम पूर्ण केले. इस्रोपाशी तिच्या स्वतःच्या अनेक उभारण्या आहेत. द्विपक्षीय आणि अनेकपक्षी करारांमुळे ती संस्था जागतिक देशसमू्हांशी सहकार्य करत असते.

डॉ.विक्रम साराभाई, भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक ज्यांनी १९२० मध्ये आयनोस्फिअर व रेडियो यांबाबत अनेक प्रयोग केले, अशा कलकत्ता येथील शास्त्रज्ञ एस. के. मित्रा यांच्या कार्यापर्यंत, सध्याच्या भारताच्या आधुनिक अंतराळ संशोधनाचा पूर्वेतिहास पोचतो. त्यानंतर सी.व्ही. रमण व मेघनाद साह सारख्या अनेक भारतीय शास्त्रज्ञांनी अंतराळ संशोधनासाठी लागणाऱ्या शास्त्रात भर घातली.

१९४५ नंतरचा काळात अंतराळ संशोधनात भारताची बरीच प्रगती झाली. त्या वेळीच टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च च्या उभारणीत ज्यांची महत्त्वाची भूमिका होती, ते अहमदाबाद येथील भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा सुरू करणारे विक्रम साराभाई व होमी भाभा, या दोघांचा भारताच्या एकत्रित अंतराळ संशोधनात मोलाचा वाटा आहे.

अंतराळ संशोधनातील प्राथमिक प्रयोगात, वैश्विक किरण, अत्युच्च पातळीवर व अवकाशात अनेक उपकरणांची तपासणी, आणि जगात सर्वांत खोल खाणींपैकी एक समजल्या जाणाऱ्या कोलार येथील खाणीत केलेले अनेक महत्त्वाचे प्रयोग इत्यादींचा, तसेच, पृथ्वीवरील वातावरणाचा अभ्यास आदींचा समावेश होतो.

हा अभ्यास संशोधन प्रयोगशाळेत, अनेक विद्यापीठांत आणि वेगवेगळ्या स्वतंत्र जागेत केला गेला. १९५० मध्ये जेव्हा भारत सरकारने अणुऊर्जा खात्याची स्थापना केली व होमी भाभा यांना त्याचे सचिव म्हणून नेमले, तेव्हा अंतराळ संशोधनात सरकारचा दृश्य सहभाग दिसून आला.

भारतीय अणुऊर्जा खात्याने अवकाश संशोधनासाठी पैसा पुरविणे सुरू केले. मुंबईत कुलाबा येथे १८२३ मध्ये वेधशाळा सुरू झाल्यापासून पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राबाबत भारतात प्रयोग सुरू आहेत. त्यामुळे, भूगर्भशास्त्राविषयी महत्त्वाची माहिती मिळत गेली. उत्तर प्रदेशराज्यामधील हिमालयाच्या पायथ्याजवळ १९५४ मध्ये एक वेधशाळाही स्थापन करण्यात आली.

त्यानंतर, हैदराबाद येथे उस्मानिया विद्यापीठात रंगापूर वेधशाळाही स्थापन करण्यात आली. या दोन्ही वेधशाळांस अमेरिकेचे तांत्रिक व शास्त्रीय पाठबळ मिळाले. भारताचे पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंनी अवकाश संशोधन कार्यक्रमास पुढे प्रोत्साहन दिले. १९५७ मध्ये रशियाने स्फुटनिकचे यशस्वीरीत्या प्रक्षेपण करून संपूर्ण जगास अवकाशात प्रक्षेपणाचा मार्ग दाखवला.

भारतीय राष्ट्रीय अवकाश संशोधन समितीची (INCOSPAR) १९६२ मध्ये स्थापना करण्यात येऊन विक्रम साराभाई यांना त्याचे अध्यक्षपद देण्यात आले. १९६० मध्ये सुरुवात करून, रशियासोबत असलेल्या मैत्रीमुळे, इस्रो अंतराळ कार्यक्रम व भारतास अणुऊर्जा कार्यक्रम राबविणे सोपे झाले. पोखरणयेथे हसरा बुद्ध या सांकेतिक नावाखाली, दि. १८ मे १९७४ ला भारताने पहिला अणु स्फोट केल्यानंतरही रशियाचे सहकार्य सुरूच होते. दि.२४ जानेवारी १९६६ रोजी होमी भाभा यांचा विमान अपघातात झालेला मृत्यु हा भारताच्या अवकाश कार्यक्रमास बसलेला एक मोठा धक्का होता.

भाभांच्या मृत्यूनंतर, साराभाई अणुऊर्जा कमिशनचे अध्यक्ष व अणुऊर्जा खात्याचे सचिव झाले. त्यापूर्वीच, सन १९६०मध्ये, अवकाश विज्ञान व तंत्रज्ञान केंद्र आणि प्रायोगिक उपग्रह दळणवळण भूस्थानकाचाश्रीहरीकोटा तळ, तसेच भारतीय उपग्रह मालिका प्रकल्प यांची तयारी झालेली होती. सन १९६९ मध्ये, विक्रम साराभाई भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेस आधुनिक रूप मिळाल्यानंतर ही संस्था भारतातील सर्व अवकाश कार्यक्रमांचे नियंत्रण करू लागली.

आपल्या अवकाश संशोधनाची खरी यशोगाथा आपल्या कमी खर्चात आहे. अमेरिकेची अंतरीक्ष संशोधन संस्था ‘नासा’चे चालू अर्ध्या वर्षाचे बजेट आपल्या इस्रोच्या मागील ५० वर्षांतील बजेटइतके आहे! यावरुन अमेरिकेचा अंतरीक्ष संशोधन मोहिमेचा अवाढव्य अक्राळ विक्राळ पसारा अन अफाट आर्थिक तरतुदीचा अंदाज यावा! तसे असूनही आपण त्यांच्या स्पर्धेत आलो आणि स्वतःला सिद्ध करून दाखवलं हे अधिक महत्वाचे म्हणावे लागेल.

आपणास हे ऐकून आश्चर्य वाटेल की आपले वैज्ञानिक सायकल आणि बैलगाडीच्या माध्यमाने आकाश मुठ्यासाठी निघाले होते. शास्त्रज्ञांनी प्रथम हे रॉकेट सायकलवर घेऊन प्रक्षेपणस्थळी नेले. या मोहिमेचे दुसरे रॉकेट खूप मोठे आणि जड होते, ते बैलगाडीच्या सहाय्याने प्रक्षेपण ठिकाणी नेले गेले. त्याहूनही थरारक गोष्ट म्हणजे भारताने प्रथम रॉकेटसाठी पॅड लॉंच करण्यासाठी नारळाची झाडे बनविली. आमच्या शास्त्रज्ञांचे स्वत: चे कार्यालय नाही, ते कॅथोलिक चर्च सेंट मेरीच्या मुख्य कार्यालयात बसून सर्व नियोजन करायचे. आता इस्रोची भारतभर १३ केंद्रे आहेत.

आमल्या वैज्ञानिकांनी १९९० मध्ये ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (पीएसएलव्ही) डिझाइन केले. पहिला उपग्रह १९९३ मध्ये पीएसएलव्हीद्वारे ऑर्बिटला पाठविला गेला होता. यापूर्वी जगातील फक्त रशिया हे करू शकत असे.

आपल्या लहान पणी आजी, आजोबा, किंवा आई सुध्दा असं सांगत असत चांदोबा खूप दूर आहेत पण इस्त्रोच्या वैज्ञानिकांनी चंद्रयानला अंतरिक्ष पाठवून हे अंतर संपवले. आपल्या शास्त्रज्ञांनी जगातील सर्वात स्वस्तात चंद्र मिशन पूर्ण केले. आपल्या आधी केवळ सहा देश हे करण्यास सक्षम होते, परंतु त्यांनी त्यावर बरेच पैसे खर्च केले. आपल्याला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की नासो एका वर्षात किती पैसे खर्च करते, यासाठी इस्रो ४० वर्षे काम करते.

पहिल्या प्रयत्नात आम्ही मंगळापर्यंतचा प्रवास पूर्ण केला: इस्रोच्या वैज्ञानिकांनी जगातील पहिल्या प्रयत्नात मंगळापर्यंतचा प्रवास पूर्ण केला. अमेरिका, रशिया आणि युरोपियन अंतराळ संस्था बर्यातच प्रयत्नांनंतर मंगळ गाठण्यात यशस्वी ठरल्या.

इस्रोने आपल्या सर्वात यशस्वी रॉकेट पीएसएलव्हीच्या मदतीने १०४उपग्रह प्रक्षेपित केले. यात १०१ विदेशी उपग्रह आहेत. यामध्ये भारत आणि अमेरिकेव्यतिरिक्त इस्राईल, हॉलंड, युएई, स्वित्झर्लंड आणि कझाकस्तानच्या छोट्या आकाराचे उपग्रहांचा समावेश आहे. भारत हा जगातील पहिला देश ठरला.

लेखन-विजयश श्रीकांत भोसले, www.infomarathi.in

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *